Ekologia lasu
Kurs obejmuje wykłady, ćwiczenia oraz konwersatoria. W trakcie zajęć omawiane są kluczowe procesy zachodzące w ekosystemach leśnych, kształtujące strukturę i dynamikę lasu. Wśród poruszanych zagadnień ważnym elementem są podstawy siedliskoznawstwa leśnego, jako klucz do opisu i diagnozy zbiorowisk leśnych oraz określenia stopnia ich zniekształcenia. Część wykładów jest poświęcona charakterystyce i rozpoznawaniu zbiorowisk leśnych. Konwersatoria są realizowane w terenie. Kurs ten pozwala zdobyć praktyczną wiedzę o procesach zachodzących w lasach. Pozwala to lepiej zrozumieć genezę, stan obecny i przyszłość fitocenoz leśnych, a wiedza ta może okazać się bardzo użyteczna w pracy związanej z ich praktyczną ochroną.
Lasy grądowe to typ lasów liściastych występujący głównie na żyznych glebach nizinnych i wyżynnych w strefie klimatu umiarkowanego. Charakteryzują się dużą różnorodnością gatunkową oraz wielowarstwową budową. W drzewostanie dominują grab pospolity Carpinus betulus, lipa drobnolistna Tilia cordata, a także dąb szypułkowy Quercus robur i klon zwyczajny Acer platanoides. Runo leśne jest bogate w gatunki, choć jego rozwój w okresie pełnej wegetacji jest kształtowany ograniczonym dostępem światła do dna lasu. Dlatego wczesną wiosną, tj. przed rozwojem liści drzew, masowo zakwitają geofity – zawilec gajowy Anemone nemorosa, kokorycz pusta Corydalis cava, gajowiec żółty Galeobdolon luteum czy przylaszczka pospolita Hepatica nobilis. Późną wiosną, gdy na drzewach są już rozwinięte młode liście, kwitnie na biało charakterystyczny dla grądów gatunek, jakim jest gwiazdnica wielkokwiatowa Stellaria holostea. Podszyt stanowi, m.in. bez czarny Sambucus nigra i leszczyna pospolita Corylus avellana. Skład i struktura gatunkowa grądów wykazuje zróżnicowanie regionalne i siedliskowe. Dojrzałe i wielogatunkowe lasy grądowe pełnią ważną rolę w zachowaniu bioróżnorodności, a ich występowanie często świadczy o mało przekształconym środowisku. Zagrożeniem dla grądów są zmiany hydrologiczne i intensywna gospodarka leśna.
Bory to lasy iglaste, które na niżu występują głównie na ubogich, piaszczystych glebach. W takich warunkach dominującym gatunkiem drzewa jest sosna zwyczajna Pinus sylvestris. Ze względu na małą żyzność gleb, runo leśne w borach jest stosunkowo ubogie, choć nie brakuje tu wielu ciekawych gatunków roślin nie spotykanych poza borami. Typowym elementem dominującym runa są borówki – czarna Vaccinium myrtillus oraz brusznica V. vitis-idaea. W borach bagiennych spotyka się także borówkę bagienną V. uliginosum oraz żurawinę błotną Oxycoccus palustris. Poza tymi roślinami w borach występują także inne mało znane i niepozorne, choć bardzo ciekawe gatunki roślin, jak gruszyczki Pyrolaceae (np. gruszyczka jednostronna Orthilia secunda czy gruszycznik jednokwiatowy Moneses uniflora), widłaki (np. widłak spłaszczony Diphasiastrum complanatum), a nawet storczyki, np. tajęża jednostronna Goodyera repens. Bory, szczególnie sosnowe, charakteryzują się zwykle znacznie prostszą budową pionową niż żyzne, wielogatunkowe lasy liściaste. Nie jest to jednak regułą, ponieważ nawet w tym przypadku może pojawiać się obfite wielogeneracyjne odnowienie sosny. Bory wbrew swej ubogiej naturze są dość zróżnicowane fizjonomicznie. Na siedliskach wilgotniejszych wraz z sosną może współwystępować także świerk pospolity Picea abies, a w niektórych warunkach nawet stanowić gatunek dominujący (borealna świerczyna na torfie). Z kolei na siedliskach mezofilnych spotyka się bory jodłowe, natomiast w górach najwyższe piętro klimatyczno-roślinne o charakterze leśnym tworzy górnoreglowy bór świerkowy.
Olsy to lasy bagienne, które wykształcają się w obniżeniach terenu i na krawędziach mis jeziornych, a więc na terenach gdzie okresowo może stagnować woda charakteryzująca się słabym bądź nikłym przepływem. W naszych warunkach wyróżniamy dwa typy olsów – występujący na żyznych siedliskach ols porzeczkowy Ribeso nigri – Alnetum oraz ols torfowcowy Sphagno – Alnetum, występujący na siedliskach mniej zasobnych (mezofilnych). Dominującym gatunkiem drzewa w olsach jest olsza czarna Alnus glutinosa, która dobrze znosi wysokie uwilgotnienie i okresowe zalewy. Gleby w tych lasach są słabo natlenione, organiczne, często torfowe, co wpływa na specyficzny skład roślinności. Warstwa runa jest bogata w rośliny wilgociolubne, jak różne gatunki turzyc, np. turzyca brzegowa Carex riparia i turzyca błotna C. acutiformis. Cechą charakterystyczną fizjonomii olsów (szczególnie porzeczkowych) jest kępkowo-dolinkowa struktura dna lasu, gdzie w obniżeniach często stagnuje woda, natomiast na kępkach rozwijają się drzewa i krzewy oraz występują rośliny zielne charakteryzujące się mniejszą tolerancją na zalewanie wodą. Olsy pełnią bardzo ważną rolę przyrodniczą — retencjonują wodę, oczyszczają ją i stanowią siedlisko dla wielu gatunków roślin i zwierząt, w tym chronionych. Ze względu na swoją wrażliwość na melioracje i zmiany stosunków wodnych, wymagają szczególnej ochrony.
Buczyny to lasy liściaste, w których dominuje buk zwyczajny Fagus sylvatica – gatunek tworzący zwarte i cieniste drzewostany z domieszką innych gatunków, np. jaworu Acer pseudoplatanus, klonu zwyczajnego Acer platanoides oraz lipy szerokolistnej Tilia platyphyllos. Występują głównie na glebach żyznych, gliniastych i dobrze przewietrzanych, najczęściej na terenach wyżynnych i górskich, ale także na nizinach. Buk toleruje również gleby słabsze (siedliska mezofilne), gdzie tworzy kwaśne buczyny, charakteryzujące się słabo zaznaczonym lub wręcz nieobecnym aspektem wiosennym. Podobnie jak w przypadku lasów grądowych, również w buczynach do dna lasu dociera niewiele światła, co bardzo ogranicza rozwój runa leśnego – typowe są w nim jednak takie gatunki jak konwalijka dwulistna Maianthemum bifolium, żywiec gruczołowaty Dentaria glandulosa czy paprocie, np. paprotnik kolczysty Polystichum aculeatum, paprotka zwyczajna Polypodium vulgare i języcznik zwyczajny Phyllitis scolopendrium. W warunkach żyznego siedliska i zwiększonego dostępu światła do dna lasu wykształcają się buczyny storczykowe, gdzie można spotkać, m.in. obuwika pospolitego Cypripedium calceolus, podkolana białego Platanthera bifolia oraz buławnika mieczolistnego Cephalanthera longifolia.
